Blog
Blog
Rybki akwariowe
Podczas letnich upałów temperatura w akwarium może osiągać bardzo wysokie wartości. U wielu ryb obserwujemy wtedy gromadzenie się przy tafli i przyspieszony ruch pokryw skrzelowych. Ryby labiryntowe nie rozwiązują problemu przegrzania, ale dzięki swojej budowie lepiej znoszą jeden z jego najważniejszych skutków – spadek ilości tlenu rozpuszczonego w wodzie.
Samo nazewnictwo tej grupy przez lata nie było jednak jednoznaczne. Wraz z rozwojem wiedzy o pokrewieństwie poszczególnych gatunków zmieniała się ich klasyfikacja, a określenia takie jak labiryntowce, błędnikowce, ryby labiryntowe, łaźce czy łaźcowate bywały stosowane zamiennie. Prowadziło to do licznych nieścisłości w książkach, czasopismach i literaturze akwarystycznej.
Obecnie rybami labiryntowymi nazywa się przedstawicieli podrzędu błędnikowców (Anabantoidei), obejmującego trzy rodziny, które w tekście omówimy. Łączy je obecność narządu błędnikowego, nazywanego labiryntem. W artykule wyjaśnimy, jak działa ten narząd, jakie warunki należy zapewnić labiryntowcom oraz dlaczego mogą być dobrym wyborem do akwarium znajdującego się latem w stale ciepłym pomieszczeniu.
Ryby labiryntowe, czyli błędnikowce z podrzędu Anabantoidei, to słodkowodne ryby wyposażone w dodatkowy narząd oddechowy, który pozwala im pobierać tlen z powietrza atmosferycznego. Nazwa opisuje wspólną cechę anatomiczną, ale nie oznacza jednej rodziny ani jednakowych wymagań. Błędnikowce obejmują trzy rodziny:
Występują głównie w południowej i południowo-wschodniej Azji oraz w części Afryki. Zasiedlają zarówno płytkie, słabo natlenione mokradła i pola ryżowe, jak i torfowiska, strumienie oraz spokojne odcinki rzek. Niektóre gatunki spotyka się również w wodach słonawych (brachicznych). To niezwykle różnorodna grupa – od niewielkich skrzeczyków i terytorialnych bojowników po duże gurami oraz drapieżne buszowce.
Ryby labiryntowe, podobnie jak inne ryby, mają skrzela, którymi oddychają. Niektóre gatunki mają jednak również dodatkowe narządy umożliwiające oddychanie powietrzem atmosferycznym. Niszczuki wykorzystują do tego unaczyniony pęcherz pławny, kiryski fragment jelita, prapłetwce płuca, a poskoczki także wilgotną skórę i jamę gębową. U błędnikowców funkcję tę pełni narząd labiryntowy.
Labirynt znajduje się w parzystych komorach nadskrzelowych. Jest zbudowany z silnie pofałdowanych blaszek kostnych związanych z pierwszym łukiem skrzelowym. Blaszki pokrywa cienki i bogato unaczyniony nabłonek oddechowy. Ich pofałdowana budowa zwiększa powierzchnię, na której może zachodzić wymiana gazowa.
Przekrój głowy łaźca indyjskiego (Anabas testudineus): a – skrzela, b – narząd labiryntowy umożliwiający pobieranie tlenu z powietrza atmosferycznego. Ilustracja historyczna z 1905 roku.
Mechanizm oddychania jest następujący: ryba podpływa do tafli, nabiera do pyska porcję powietrza, a następnie kieruje ją do komory nadskrzelowej. Powietrze styka się tam z unaczynionym nabłonkiem, dzięki czemu tlen przenika bezpośrednio do krwi. Skrzela nadal uczestniczą w pobieraniu tlenu z wody oraz usuwaniu dwutlenku węgla i produktów przemiany materii. Dla części gatunków oddychanie atmosferyczne jedynie uzupełnia pracę skrzeli, natomiast inne muszą regularnie wynurzać się nawet w dobrze natlenionym akwarium. Warto dodać, że dostęp do tafli jest potrzebą fizjologiczną, a nie charakterystycznym „nawykiem” ryby.
Ciekawostka: Łaziec indyjski, należący do rodziny łaźcowatych (Anabantidae) , będący gatunkiem inwazyjnym, potrafi przemieszczać się po wilgotnym lądzie, wykorzystując ruchy ciała oraz kolczaste pokrywy skrzelowe jako punkty podparcia. Wiele źródeł pisze także o jego możliwościach wspinania się na drzewa, choć nie zostało to naukowo potwierdzone.
Ciepła woda mieści mniej rozpuszczonego tlenu, a wzrost temperatury przyspiesza metabolizm i zwiększa zapotrzebowanie ryb na tlen. Właśnie dlatego ryby labiryntowe radzą sobie lepiej podczas letnich spadków natlenienia niż gatunki oddychające wyłącznie skrzelami. Przy pełnym nasyceniu i ciśnieniu 760 mm Hg słodka woda zawiera około 8,24 mg/l tlenu w 25°C, a w 30°C – 7,54 mg/l. W akwarium wartość bywa niższa przez oddychanie zwierząt, roślin i bakterii oraz rozkład materii organicznej.
W badaniu Wang i Lin z 2018 roku wielkopłetwy wspaniałe częściej oddychały powietrzem podczas stresu cieplnego i niedotlenienia, a brak dostępu do tafli zwiększał śmiertelność. Wyniku dotyczącego jednego gatunku nie należy jednak uogólniać na wszystkie błędnikowce.
Narząd labiryntowy zwiększa margines bezpieczeństwa przy spadku natlenienia, ale nie daje rybie odporności na przegrzanie ani na złą jakość wody. Nie usuwa amoniaku ani azotynów i nie dostarcza tlenu bakteriom nitryfikacyjnym, roślinom czy innym mieszkańcom, dlatego filtr musi działać stale. Labiryntowce sprawdzą się w ciepłym pomieszczeniu, jeśli temperatura odpowiada gatunkowi. Takie urządzenia jak AQUAEL Thermometer Link pozwalają ustawić dolny i górny próg temperatury oraz alarmować, gdy zakres zostanie przekroczony. Zimą i w chłodne noce stabilność zapewni grzałka z termostatem. Sposoby chłodzenia wody znajdziesz w artykule „Upały w akwarium: jak schłodzić wodę i uratować ryby?”.
| Grupa | Rodzina | Przykładowe gatunki | Cechy charakterystyczne |
| Bojowniki | Osphronemidae | Bojownik wspaniały i inne gatunki bojowników | Duża różnorodność zachowań; samce niektórych gatunków są silnie terytorialne |
| Prętniki | Osphronemidae | Prętnik karłowaty, prętnik miodowy | Niewielkie i zwykle spokojne, choć samce bronią swoich rewirów |
| Gurami | Osphronemidae | Gurami mozaikowy, gurami dwuplamisty, gurami czekoladowy | Zróżnicowane rozmiary oraz wymagania dotyczące parametrów wody |
| Wielkopłetwy i skrzeczyki | Osphronemidae | Wielkopłetw wspaniały, skrzeczyk karłowaty | Część wielkopłetwów dobrze znosi wahania temperatury; skrzeczyki wydają dźwięki |
| Gurami całujący | Helostomatidae | Gurami całujący | Duży gatunek; charakterystyczne „całowanie” jest próbą sił |
| Łaźce i buszowce | Anabantidae | Łaziec indyjski, buszowiec ostropyski | Obejmuje łaźce azjatyckie i afrykańskie buszowce, wśród których występują drapieżniki |
Najwięcej popularnych gatunków należy do guramiowatych. Gurami całujący reprezentuje odrębną Helostomatidae, a Anabantidae obejmuje azjatyckie łaźce oraz afrykańskie buszowce, wśród których występują zarówno mniejsze gatunki, jak i większe drapieżniki. Sam labirynt nie przesądza o wyborze akwarium: liczą się rozmiar, zachowanie i parametry wody. Więcej o gurami przeczytasz w naszym poradniku AQUAEL „Gurami – gatunki, wymagania i obsada”.
Bojownik w akwarium jest modelowym labiryntowcem: oddycha skrzelami, ale pobiera też powietrze znad tafli. Labirynt nie uzasadnia jednak trzymania go w kuli ani nieogrzewanym, niefiltrowanym pojemniku. Potrzebuje dojrzałego akwarium z filtracją, stabilnej temperatury i dostępu do powierzchni. Łagodny przepływ, rośliny oraz kryjówki ograniczają stres i zapewniają miejsca odpoczynku.
Labiryntowce regularnie podpływają po powietrze, dlatego tafla nie może być całkowicie zarośnięta roślinami, trzeba pozostawić między nimi otwarte przejścia. Rośliny pływające są jednak bardzo pożądane: ograniczają światło, dają rybom osłonę i mogą podtrzymywać gniazda z piany.
Ruch wody powinien być łagodny, zwłaszcza przy bojownikach, prętnikach i gatunkach budujących gniazda. Nie oznacza to jednak stojącej, niefiltrowanej wody. Pokrywa zmniejsza ryzyko wyskoczenia i stabilizuje ciepły, wilgotny mikroklimat nad powierzchnią. Jeśli latem akwarium chłodzi wentylator, otwarty zbiornik należy zabezpieczyć siatką, gdyż ryby mogą wyskoczyć.
Tafla powinna być:
Nie istnieje jeden zakres temperatury odpowiedni dla wszystkich labiryntowców. Bojowniki, prętniki i wiele gurami wymagają ciepłej, stabilnej wody, natomiast część wielkopłetwów pochodzi ze środowisk subtropikalnych i lepiej znosi niższe temperatury. Warunki trzeba więc dobierać do gatunku, a nie do samej etykiety „ryba labiryntowa”.
Filtracja biologiczna powinna działać bez przerw. Oddychanie powietrzem nie zabezpiecza ryb przed amoniakiem, azotynami ani nagromadzeniem materii organicznej. W cieplejszej wodzie znajduje się mniej tlenu potrzebnego bakteriom nitryfikacyjnym, a wraz ze wzrostem temperatury i pH rośnie udział bardziej toksycznego NH₃. Filtr powinien zapewniać stały obieg bez tworzenia silnego nurtu.
W akwarium dla labiryntowców istotne są również rośliny. Gatunki wysokie i pływające zapewniają rybom osłonę, natomiast korzenie oraz zacienione strefy tworzą miejsca odpoczynku i pomagają podzielić zbiornik na osobne rewiry.
Sama liczba litrów nie opisuje przestrzeni dostępnej dla ryb. Przy gatunkach broniących rewirów ważne są długość zbiornika, powierzchnia dna i możliwość podziału terytoriów. Rośliny, korzenie oraz dekoracje powinny przerywać kontakt wzrokowy. Wspólne minimum litrażowe dla całej grupy byłoby biologicznie bezsensowne – dla każdego gatunku wymagania należy sprawdzić osobno.
Przed wyborem akwarium sprawdź:
Wiele konfliktów między labiryntowcami rozgrywa się w górnej części akwarium. Ryby podpływają tam po powietrze, pobierają pokarm, budują gniazda z piany i wyznaczają rewiry, dlatego kilka osobników może rywalizować o tę samą przestrzeń. Stałą agresję można rozpoznać po regularnym wypieraniu innych ryb niezależnie od tarła. Terytorialność nasila się natomiast u samca podczas budowy gniazda, zalotów i opieki nad ikrą. Spokojny wcześniej osobnik może wówczas zacząć bronić powierzchni oraz atakować ryby podpływające zbyt blisko.
Obsady nie należy dobierać wyłącznie na podstawie przynależności do labiryntowców. Spokojny prętnik i drapieżny buszowiec należą do tej samej szerokiej grupy, ale wymagają zupełnie innych współmieszkańców. Trzeba unikać ryb podgryzających długie płetwy, bardzo ruchliwej obsady stresującej wolniejsze gatunki oraz łączenia kilku terytorialnych ryb zajmujących strefę przy powierzchni. O zgodności decydują temperament, rozmiar, sposób żerowania i zajmowana część zbiornika.
Sygnały źle dobranej obsady to:
Dieta labiryntowców zależy od gatunku, choć wiele z nich jest wszystkożernych. W naturze zjadają larwy owadów, zooplankton, drobne bezkręgowce oraz pokarm roślinny. W akwarium liczy się nie tylko skład, lecz także wielkość pokarmu i tempo jego opadania. Wiele gatunków żeruje przy powierzchni oraz w górnej części toni, dlatego zbyt szybko tonący pokarm może pozostać niezauważony. Nie istnieje jednak jeden rodzaj karmy odpowiedni dla całej grupy.
Sposób rozmnażania również nie jest jednakowy. Wiele bojowników, prętników i gurami buduje przy powierzchni gniazda z piany, w których umieszczana jest ikra. Samiec zwykle pilnuje gniazda, zbiera opadające jaja i odkłada je ponownie między pęcherzykami. Spokojna tafla oraz rośliny pływające ułatwiają utrzymanie takiej konstrukcji. Wśród labiryntowców występują również gatunki inkubujące ikrę w pysku, a także takie, które w ogóle nie budują pienistych gniazd.
Mała kula polecona dla bojownika
Mała kula nie jest dobrym miejscem dla bojownika, ponieważ jest za mała, zniekształca obraz i mocno ogranicza przetrzeń na zamontowanie potrzebnego sprzętu.
Zbyt silny nurt
Mocny prąd stresuje ryby i utrudnia korzystanie z powierzchni. Wiele popularnych labiryntowców, szczególnie bojowniki i prętniki, zamieszkuje spokojne wody lub przybrzeżne strefy o niewielkim przepływie. Siłę nurtu trzeba jednak dopasować do konkretnego gatunku.
Tafla całkowicie pokryta roślinami
Zwarty kożuch utrudnia pobieranie powietrza. Między roślinami trzeba pozostawić otwarte przejścia.
Brak pokrywy
Labiryntowce potrafią wyskakiwać. Zbiornik wymaga osłony zapewniającej jednocześnie wymianę powietrza.
Kilku terytorialnych samców
Stała rywalizacja prowadzi do stresu i obrażeń. Należy właściwie dobrać płeć ryb i rozdzielić ich rewiry.
Jedna temperatura dla wszystkich
Woda o temperaturze 30–32°C nie jest bezpieczna dla każdego labiryntowca. Zakres trzeba sprawdzić dla konkretnego gatunku.
Prętnika karłowatego można łączyć ze spokojnymi rybami stadnymi pływającymi w środkowej części akwarium, np. razborami Espei, razborami klinowymi lub bystrzykami Amandy. Należy unikać ryb podgryzających płetwy, bardzo ruchliwych gatunków oraz innych terytorialnych labiryntowców.
Tak, obecność instalacji CO₂ nie wyklucza hodowli gurami ani innych labiryntowców. Gaz trzeba dawkować stabilnie i zgodnie z zasadami sztuki. Narząd labiryntowy nie chroni ryb przed przedawkowaniem CO₂ ani gwałtownym spadkiem pH.
Osobny napowietrzacz nie zawsze jest konieczny, jeśli filtr zapewnia łagodny ruch powierzchni i prawidłową wymianę gazową. Jednak dodatkowe napowietrzanie może pomóc podczas upałów, leczenia lub przy większej obsadzie.
O obecności grzałki decyduje temperatura wody, a nie miesiąc w kalendarzu. Sprawna grzałka z termostatem może pozostać w akwarium przez cały rok: przy odpowiednio ciepłej wodzie nie będzie grzać, a uruchomi się podczas chłodniejszej nocy.
W typowym domowym akwarium z labiryntowcami filtr powinien pracować stale. Zbiorniki bez filtra można prowadzić wyłącznie przy bardzo małej obsadzie, dużej ilości roślin, dojrzałym podłożu i regularnej kontroli parametrów. Nie jest to rozwiązanie polecane początkującym akwarystom.
Czasami tak, ale wspólny narząd oddechowy nie oznacza zgodnego temperamentu. Kilka terytorialnych gatunków może rywalizować o tę samą przestrzeń przy powierzchni. Takie połączenie wymaga odpowiednio dużego akwarium, licznych osłon wzrokowych oraz dopasowania rozmiaru i zachowania ryb.
Pokrywa jest zalecana, ponieważ ogranicza ryzyko wyskoczenia i pomaga utrzymać stabilny mikroklimat nad wodą. Nie może jednak odcinać dopływu powietrza ani utrudniać rybom dotarcia do powierzchni. Jeśli latem zbiornik pozostaje otwarty ze względu na chłodzenie, warto zabezpieczyć go drobną siatką.
Budowanie pienistego gniazda bez obecności samicy jest normalnym zachowaniem rozrodczym samca. Nie świadczy o samotności ani nie oznacza, że trzeba dokupić mu partnerkę. Nieprzemyślane wpuszczenie samicy do akwarium samca może zakończyć się silnym stresem i obrażeniami.
Bibliografia i materiały pomocnicze:
Źródła zdjęć:
Sprawdź, gdzie kupisz
nasze produkty
